Özel Haber: Burhanettin Yılmaz
Tarih: Kasım 2025
Türkiye’nin imzası ve yükümlülüğü
Türkiye, Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı’nı 21 Kasım 1988’de imzaladı,
ve 9 Aralık 1992 tarihli, 3723 sayılı yasa ile iç hukukta onaylayarak yürürlüğe koydu.
Bu belge, yerel yönetimlerin idari ve mali özerkliklerinin güvence altına alınmasını öngörür.
Ancak Türkiye, belgeye 11 çekinceyle taraf oldu — bu çekincelerin çoğu, merkezi yönetimin belediyeler üzerindeki denetim ve vesayet yetkisini korumaya yöneliktir.
Özerklik Şartı’nın 8. maddesi ise gayet açıktır:
“Yerel makamların idari denetimi, yalnızca yasallık denetimi ile sınırlı olacaktır.
Denetim, yalnızca hukukun öngördüğü durumlarda ve şekillerde uygulanabilir.”
Bu maddeye göre merkezi hükümet, belediyelerin kararlarını yalnızca kanuna uygunluk (yasallık) açısından inceleyebilir;
kararın içeriğine, faydasına veya yerindeliğine karışamaz.
Yasallık ve Yerindelik: Teoriden pratiğe
Örneğin bir belediye, halkın talebiyle bir park yapmaya karar verdiğinde;
İçişleri Bakanlığı veya müfettişler bu kararı şu açılardan denetleyebilir:
- İhale Kanunu’na uygun mu?
- Belediye Meclisi kararı var mı?
- Usuller doğru mu izlenmiş?
Bu, yasallık denetimidir.
Ancak merkezi yönetim “Bu park yanlış yere yapılıyor, kentin merkezine yapılsın” derse,
bu artık yerindelik denetimidir — yani belediyenin karar özgürlüğüne müdahaledir.
Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı’na göre bu durum yerel özerkliğin ihlali anlamına gelir.
Ankara ve İstanbul örnekleri: Özerkliğin fiilî sınavı
Türkiye’de özellikle büyükşehir belediyelerinde (Ankara, İstanbul, İzmir) merkezi hükümetin yerel yönetimlere müdahaleleri sıkça görülmektedir.
Bu müdahaleler doğrudan idari bir “yasallık” denetimi şeklinde değil; “yerindelik” kisvesi altında gerçekleşmektedir.
1. Ankara Büyükşehir Belediyesi (ABB)
Mansur Yavaş döneminde:
- ABB’nin otobüs alımı için kullandığı dış kredi onayları aylarca Cumhurbaşkanlığı onayında bekletildi.
- Oysa kredi, Meclis’ten geçmiş ve yasal tüm şartları yerine getirmişti.
Bu geciktirme, “yasallık” gerekçesiyle değil, “yerinde değil, gereksiz yatırım” anlayışıyla yapıldı.
Bu, açık biçimde yerindelik denetimi
2. İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB)
Ekrem İmamoğlu döneminde:
- İBB’nin bazı sosyal yardım projeleri ve öğrenci ulaşım destekleri, merkezi kurumlar tarafından “proje yetki alanı dışında” gerekçesiyle engellendi.
- İBB’nin deniz ulaşımı, metro projeleri ve taksi düzenlemesi gibi konularda aldığı kararlar,
İçişleri ve Ulaştırma Bakanlığı tarafından defalarca “uygun görülmedi” denilerek ertelendi.
Bu uygulamaların hiçbiri yasaya aykırılık taşımıyordu;
aksine, tümü meclis kararıyla alınmış ve belediye yetkisi kapsamındaydı.
Ancak merkezi idare, kararın “uygunluğu” veya “zamanlaması” gibi siyasal gerekçelerle sürece müdahale etti.
Bu da Avrupa Şartı’nın 8. maddesine aykırı bir “yerindelik denetimi” örneğidir.
Hukuki Değerlendirme: Avrupa Şartı’na göre ihlal durumu
| Avrupa Yerel Yönetimler Şartı Maddesi | Türkiye’deki Durum | Değerlendirme |
| Madde 3 – Yerel özerklik tanımı | Belediyeler tüzel kişiliğe sahip ama merkezi vesayet yoğun. | ⚠️ Kısmen ihlal |
| Madde 4 – Yetki alanı | Yetkiler geniş görünse de, fiilen merkezi onaya tabi. | ⚠️ İhlal |
| Madde 8 – İdari denetim | Yasallık sınırları aşılmış, yerindelik uygulanıyor. | ❌ Aykırı |
| Madde 9 – Mali özerklik | Merkezi bütçe ve Hazine onayına bağımlı. | ❌ Aykırı |
Sonuç: “Yasallık” zırhı altında “yerindelik” denetimi
Bugün Türkiye’de belediyelerin en büyük sorunu, merkezi idarenin idari vesayet yetkisini siyasal araç olarak kullanmasıdır.
Yani denetim “yasallık” adına yapılmakta, ancak özü itibariyle “yerindelik” denetimi uygulanmaktadır.
Bu tablo, Türkiye’nin imzaladığı Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı’na aykırıdır ve yerel demokrasiyi zayıflatmaktadır.
EK: Araştırma Dosyası (1988–2025)
| Yıl | Hükûmet | Gelişme | Yerel Yönetimlere Etkisi |
| 1988 | Turgut Özal (ANAP) | Türkiye Şart’ı imzaladı. | Avrupa’ya uyum süreci başladı. |
| 1992 | Süleyman Demirel (DYP–SHP) | 3723 sayılı yasayla onaylandı. | Resmen yürürlüğe girdi. |
| 2004 | Recep Tayyip Erdoğan (AKP) | 5216 ve 5393 sayılı yasalar çıkarıldı. | Yetkiler genişledi ama vesayet devam etti. |
| 2019–2025 | Erdoğan (AKP) | Büyükşehirlerde muhalefet kazanımlarına karşı merkezi baskı arttı. | Yasallık sınırları aşıldı, yerindelik uygulandı. |
✍ Değerlendirme
Yerel yönetimlerin güçlenmesi, yalnızca demokratik temsili değil, aynı zamanda hizmet etkinliğini de artırır.
Ancak merkezi yönetimin belediye kararlarını “doğru bulmadığı” için geciktirmesi veya engellemesi,
hukuki değil, siyasi denetimdir.
Bu durum, Cumhuriyet’in kurucu ilkesi olan “egemenliğin millete ait olması” anlayışına da terstir;
çünkü milletin yerelde seçtiği temsilcinin iradesi, merkezi otoritenin gölgesi altına alınmaktadır.
