“Amasyalılar, düşmanların Samsun’a yapacağı herhangi bir huruç harekâtına karşı ayaklarımıza çarıklarımızı çekecek, dağlara çekilecek, vatanı en son kayasına kadar müdafaa edeceğiz. Allah milletimize mağlubiyeti gösterirse, bütün evlerimizi, mallarımızı ateşe verecek ve vatanı bir harabeye çevirerek boş bir çöl hâlinde düşmana bırakacağız.”

Mustafa Kemal Paşa’nın bu konuşmasından sonra Amasyalılar hep birlikte haykırmışlardır:

“Bütün Amasyalılar emirlerinizi bekliyor Paşam!…”

“Sağ olun Amasyalılar, zaferi kazanacağız, vatan kurtulacaktır!”

Mustafa Kemal Paşa’nın Anadolu’da henüz başladığı 3. Ordu Müfettişliği görevinden alınması için İstanbul İngiliz İşgal Komutanlığı, hükümet makamına başvuruda bulunmuştu. İngiliz işgalcilerin bu talebinin kabul edildiği bilgisi, Harbiye Nezareti’nde görevli Fevzi Çakmak Paşa’nın günlüğünde şu şekilde yer alacaktır:

“13 Haziran 1919, Cuma, Beykoz. Güneş. Mustafa Kemal Paşa İngilizlerin arzusu üzerine Dersaadet’e celp olunmaktadır.”

18 Haziran 1919 günü Mustafa Kemal Paşa, Edirne’de bulunan Albay Cafer Tayyar Bey’e gönderdiği şifre telgrafında “yeni strateji”yi açıklamıştır. Telgrafta şu görüşler yer almaktadır:

“İstanbul’daki hükümet gücünü yitirmiştir ama Anadolu halkı millî bağımsızlık için birleşmektedir. Bütün kolordu komutanları aynı amaç için hazırdır ve mülkî yöneticilerin neredeyse tümü bu davaya katılacaklardır. Bağımsız Kürdistan için İngilizlerin propagandası başarısız olmuştur. Müdafaa-i Hukuk ve Redd-i İlhak Cemiyetlerinin ‘tek’ isim altında birleşmelerine; Trakya ve Anadolu’daki bu tür cemiyetlerin tümünün bir araya gelip güçlü bir merkezi otorite oluşturmalarına karar verilmiştir. İşgal güçlerinin etkisinden ve İstanbul Hükûmeti’nin denetiminden kurtulmak için bu cemiyetin merkezi Orta Anadolu’da bulunacaktır. En uygun yer Sivas’tır.”

18 Haziran 1919 tarihli bu telgraf, Mustafa Kemal Paşa’nın dört gün sonra (22 Haziran’da) “Amasya Tamimi” adıyla yayımladığı tarihî kararı daha önceden zihninde oluşturduğunu kanıtlamaktadır.

19 Haziran’da Ankara’dan 20. Kolordu Komutanı Ali Fuat Paşa ile Bahriye Eski Nazırı Hüseyin Rauf Bey de Amasya’ya gelmişlerdir. Ülkenin karşılaştığı, Mondros Mütarekesi ile süreklilik kazanan beka krizini ve son gelişmeleri en ince ayrıntılarına kadar değerlendirme fırsatını bulmuşlardır.

İstanbul’da ise Mustafa Kemal Paşa’nın görevden alınmasıyla ilgili işlemler hız kazanmıştı. 21 Haziran’da Harbiye Nazırı Şevket Turgut Paşa, Mustafa Kemal Paşa’nın üstlendiği 3. Ordu Müfettişliği görevine 15. Kolordu Komutanı Kâzım Karabekir Paşa’yı tayin etmek istemiş, fakat Karabekir Paşa bu atamayı kabul etmemiştir.

Aynı gün Mustafa Kemal Paşa, Amasya’dan İstanbul Polis Müdürü Albay Halil Bey’e yazdığı mektubunda şu ifadelere yer verir:

“Her ne şekil ve surette olursa olsun, Anadolu’da sine-i millette kalarak istiklâl mevcudiyetimiz uğrunda çalışmaya karar verdim.”

Yaver Cevat Abbas, “21-22 Haziran 1919 gecesi saat 9’da kumandanımın kalem kâğıt alsın gelsin emriyle çağrıldım” sözleriyle başlayan ve tarihî belgenin yazılmasıyla ilgili tanıklığını 9 Kasım 1940 tarihli kişisel notlarında anlatırken şunları ifade eder:

“Ben aldığım emri yerine getirmiş, uğurlu odanın büyücek yuvarlak masasına yerleşmiştim. Bir an için etrafıma göz gezdirdim. Bay Hüseyin Rauf Orbay, 3. Kolordu Eski Kumandanı Albay Refet (İstanbul Milletvekili), Albay Kâzım Dirik, Binbaşı Refik Saydam, Binbaşı Hüsrev Gerede; Atatürk’ün kurtuluş eserini dinlemek için tereddütsüz duruyorlardı. Gözlerinde büyük dikkat ve büyük merak canlanmıştı.”

Yaver Cevat Abbas’ın anlatımına göre Atatürk, yol haritasını açıklayan “Amasya Tamimi”nin kapsamlı emirlerini madde madde yazdırdıktan sonra, odada hazır bulunanlar tarafından tarihî bir belge olarak imzalanmasını istemiştir.

Amasya Tamimi, yeni Türkiye Devleti’nin kuruluşu için başlatılan teşkilatlanmanın hedefini ve meşru araçlarını gösteren ilk “Millî Eylem” planıdır.

İki sayfalık bu tarihî belge, o gece toplantıya katılanların ve orada bulunan bazı görevlilerin ortaklaşa imzalarını taşıyan altı maddeden oluşmaktadır. Mustafa Kemal Paşa’nın imzasıyla bütün komutanlıklara, mülki amirliklere ve sivil cemiyetlerin yönetimlerine şifre telgrafla gönderilmiştir.

“Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.”

İşte bu cümle, alınan bütün kararların özeti ve bağımsızlığa giden yolun başıdır.

AMASYA TAMİMİ’NİN MADDELERİ

1- Vatanın tamamı, milletin istiklâli tehlikededir. Hükümet merkezi İtilaf Devletleri’nin etkisi ve denetimi altında bulunduğundan, sahip olduğu sorumluluğun gereklerini yerine getirememektedir. Bu durum, milletimizi adı var, kendi yok durumuna düşürüyor.

“Milletin istiklâlini, yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.”

Milletin durumunu ve davranışını göz önünde bulundurarak haklarını dünyaya duyurmak için her türlü etki ve denetimden uzak bir millî heyetin varlığı gerekmektedir. Bunun için her taraftan vuku bulan teklif ve millî istek üzerine Anadolu’nun en güvenilir yeri olan Sivas’ta millî bir kongrenin süratle toplanması kararlaştırılmıştır.

Bunun için bütün illerin her livasından, parti ayrılıkları dikkate alınmaksızın, muktedir ve milletin güvenini kazanmış üçer kişinin olabildiğince çabuk yetiştirilmek üzere hemen yola çıkarılması gerekmektedir. Her ihtimale karşı bunun bir millî sır hâlinde tutulması ve delegelerin gereken yerlere kimliklerini gizleyerek gelmeleri gerekmektedir.

2- Doğu vilâyetleri namına 10 Temmuz’da Erzurum’da toplanması gereken kongre için sözü geçen vilâyetlerin Müdafaa-i Hukuk ve Redd-i İlhak Cemiyetleri’nden seçilmiş üyeler zaten Erzurum’a doğru yola çıkarılmışlardır. O vakte kadar diğer vilâyetlerimizin temsilcileri de Sivas’a geleceklerinden Erzurum Kongresi’nin üyeleri, belirlenen zamanda genel toplantıya katılmak üzere Sivas’a hareket edecektir.

3- Yukarıdaki esaslara göre temsilciler, Müdafaa-i Hukuk-u Milliye Cemiyetleri ve belediye başkanları tarafından ve çeşitli suretlerde seçileceklerdir.

4- Bu esasların uygulanmasına 3. Ordu Müfettişi Mustafa Kemal Paşa, Eski Bahriye Nazırı Rauf Bey, 15. Kolordu Kumandanı Kâzım Karabekir Paşa, 13. Kolordu Kumandan Vekili Miralay Cevad Bey, 3. Kolordu Kumandanı Miralay Refet Bey, Samsun Mutasarrıfı Hâmit Bey, 2. Ordu Müfettişi Cemal Paşa, 12. Kolordu Kumandanı Miralay Selahattin Bey, 25. Kolordu Kumandanı Ali Fuat Paşa, Bursa’da 17. Kolordu Kumandan Vekili Miralay Bekir Sami Bey, Edirne’de Kolordu Kumandanı Cafer Tayyar Bey ve diğer bazı sivil ve askerî önemli kişiler tarafından çalışılacaktır.

Bundan başka eski sadrazam Müşir Ahmed İzzet Paşa, Nâfıa Nazırı Ferit Bey, Âyan üyesinden Ahmed Rıza Bey gibi kişilerden fikir ve düşünceler alınacaktır.

5- Redd-i İlhak ve Müdafaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyetlerinin verecekleri telgrafların telgrafhânelerce kabul edilmeyerek çekilmesi Posta ve Telgraf Müdüriyet-i Umumiyesi’nden bildirilmiştir.

Bu husus kesin şekilde reddedilerek her ne şekilde olursa olsun serbestçe yazışmaların sağlanması için gösterilerde bulunulacak ve yazışmalar sağlanacaktır. Bunlar elde edilinceye kadar gösterilere devam edilecektir.

6- Askerî ve sivil kuruluşlar hiçbir suretle terk ve başkasına verilmeyecektir. Vatanın herhangi bir tarafına yeniden yapılacak düşman işgal hareketleri bütün orduyu ilgilendirecek ve meydana gelen duruma göre memleketin savunmasına birlikte girişilecektir. Bu sebeple komutanlar derhal birbirini haberdar edeceklerdir.

Silah ve savaş malzemesi kesinlikle elden çıkarılmayacaktır.

YAZAR HAKKINDA

Nevin BALTA

1970 yılında Gaziantep’te doğan Nevin BALTA, ilkokul, ortaokul ve lise eğitimini bu ilde tamamlayarak 1988 yılında Ankara’da Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Gazetecilik ve Halkla İlişkiler Bölümünden mezun oldu.

1992’de Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü yüksek lisans programını, Milliyet gazetesinin dış politika olaylarına bakışını konu alan “1950-1980 Türk Dış Politikası-Milliyet’ten Yansımalar” adlı teziyle tamamladı. Ankara Üniversitesi Sosyoloji Bölümünden 2022’de mezun oldu.

1990 yılında Türk Dil Kurumunda Uzman Yardımcısı unvanıyla çalışma hayatına başlayıp üç yıl sonra da Uzman kadrosuna atandı. Türk Dil Kurumunda “Kişi Adları Sözlüğü Çalışma Grubu” ve “Dil Bilimi ve Dil Bilgisi Kolu”ndaki çalışmalara katıldı.

Türk Dil Kurumu Yayın Şube Müdürlüğü görevinde bulundu. Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, Türk Dili Araştırmalar Yıllığı Belleten dergilerinin editörlüğünü yaptı.

2001-2006 yıllarında TDK Yayın Şube Müdür Vekili olarak çalıştı. 2010-2013 yıllarında Türk Tarih Kurumu Başkanlığında “Bilimsel Çalışmalar Bölümü”nde görevlendirildi. Türk Dil Kurumu Uzman kadrosundan 2024 yılında emekli oldu.

AKVİL (Avrasya İşbirliği ve İş Lobisi Vakfı) basın danışmanlığı görevini sürdürmektedir. KIBATEK (Kıbrıs, Irak, Balkanlar, Avrasya Türk Edebiyatları Kurumu) Ankara temsilcisidir.

Yayımlanmış Kitapları

1. Türk Dış Politikası-Milliyet’ten Yansımalar (Lazet Ofset Yayınları, 2005).

2. Düşünce Okyanusu Mevlana (Kanguru Yayınları, 2. bs., Ankara 2008).

3. Gaziantep Yer Adları Üzerine Bir İnceleme (Gaziantep Valiliği-İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayını, Gaziantep, 2010).

4. Anadolu Kadın Başlıkları (Alter Yayıncılık, 2014).

5. Ayıntap-Halep Şam Üçgeninde Son Fedailer (İzan Yayıncılık, 2023 bs.).

Yazarın Ödülleri

• 14.12.2013 tarihinde Yoksullukla Mücadele Haftası Etkinliklerinde “Yoksullukla Mücadelede Kadının Rolü” konulu çalışmasından dolayı “KİLYAD Ödülü”nü aldı.

• 20 Aralık 2015’te Türk Halk Kültürünü Araştırmaları Kurumunun “60. Yıl Hizmet Ödülü”nü aldı.

• 21 Mart 2021’de “KIBATEK (Kıbrıs, Irak, Balkanlar, Avrasya Türk Edebiyatları Kurumu) Onur Ödülü”nü aldı.

• 2022’de AZERBAYCAN-ANKA’dan “Karabağ’a Enformasyon Destek Ödülü”nü aldı.

Yayımlandığı Dergi ve Gazeteler

“Folklor ve Edebiyat”, “Karınca”, “Kümbet”, “Bilge Dergisi”, “Gaziantep Tarih ve Kültür Dergisi”, “Gaziantep Life”, “Ayıntap Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi”, “Mavi Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi”, Atatürkçü Düşünce Dergisi, “Türk Dili Dil ve Edebiyatı Dergisi” (TDK Yayını), “İLESAM Dergisi”, “SİMGE Dergisi”, “Çelebi Dergisi”, “Devlet Dergisi” ve “Düşünce ve Tarih Dergisi”nde yazıları yayımlandı.

Gaziantep Güneş, Gaziantep Doğuş, Ankara Ulus ve Ankara Anayurt gazetelerinde yazıları yayımlanmaktadır.

Efece-haber.com, medyabizim.com, belgeseltarih.com, parshaber.com, yerelhaber.com ve haberasi.com adlı internet haber sitelerinde yazıları yayımlanmaktadır.

Katıldığı Sempozyumlar ve Bildirileri

• Gaziantep’te Çömçe Gelin Bebekçiliği: VII. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi, 26–30 Haziran 2006, Gaziantep. (Bildiriler kitabı yayımlandı.)

• Basında Sanat: “Sanat Sempozyumu”, Hacettepe Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi. (Bildiriler kitabı yayımlandı.)

• Rıfat Ilgaz’ın Gazeteci Kişiliği: Kastamonu Üniversitesi Rıfat Ilgaz Sempozyumu, 10-12 Mayıs 2006. (Bildiriler kitabı yayımlandı.)

Kaynak: https://www.belgeseltarih.com/amasya-tamimi-107-yasinda/