Türkiye’de belediyelerde patlayan her “ihale yolsuzluğu” haberi, genellikle birkaç bürokratın ya da bir belediye başkanının üzerine yıkılarak kapatılmak istenir. Oysa mesele bu kadar dar değil. Sorun, tekil yolsuzluklardan çok daha derin: Sorun, rantı üreten sistemin bizzat yasalarla korunuyor olmasıdır.
Bugün bir yurttaşın elinde yıllardır ekip biçtiği bir tarla ya da imar dışı bir arazi vardır. Değeri düşüktür, satmak istese yok pahasına teklif alır. Çünkü o toprak “değersiz”dir — en azından kağıt üzerinde. Sonra bir gün birileri gelir. O arazi bir şekilde el değiştirir. Ardından bir imar planı değişikliği yapılır. Ve bir gecede o “değersiz” toprak, milyonluk hatta milyarlık rantın kaynağına dönüşür.
Soru şu: Bu sihir nasıl gerçekleşiyor?
Cevap basit ama rahatsız edici: Siyaset eliyle.
Belediye meclisleri plan değiştirir, ama o planların çerçevesini çizen yasaları kim yapar? Parlamentodaki milletvekilleri. Yani sistemin en tepesindeki siyasi irade. Dolayısıyla ortaya çıkan rantın kaynağı sadece yereldeki uygulamalar değil, merkezi düzeyde bilinçli olarak bırakılan boşluklardır.
Daha açık söyleyelim:
Eğer bir ülkede imar değişikliğiyle oluşan devasa değer artışı, o toprağın ilk sahibine ya da kamuya değil de bir avuç “uyanana” gidiyorsa, bu bir açık değil, bir tercihtir.
Peki neden bu tercih değişmez?
Çünkü bu rant düzeni, siyasi sistemin görünmeyen finansman modeline dönüşmüştür. Seçim kazanmak pahalıdır. Siyaset sermaye ister. O sermaye çoğu zaman üretimden değil, ranttan gelir. İmar değişikliği, ihale düzeni ve kamu kaynaklarının dağıtımı; siyasetin arka kapı ekonomisini oluşturur.
Bu yüzden Meclis’te kimse çıkıp şu basit ama adil yasayı getirmez:
“İmar değişikliğiyle oluşan değer artışının en az %50’si kamuya ve eski mülk sahibine verilir.”
Getirmez. Çünkü o zaman bu düzen çöker.
Bugün Avrupa’nın birçok ülkesinde “değer artış kazancı” ciddi şekilde vergilendirilir. Kamunun planlama yetkisi, özel servet üretmenin aracı değil, toplumsal faydanın aracı olarak kullanılır. Türkiye’de ise plan değişikliği, adeta bir piyango bileti gibi dağıtılır.
Sonuç ne?
• Üreten değil, bağlantısı olan kazanır.
• Toprak sahibi değil, bilgiye ve güce erişen zenginleşir.
• Kamu değil, belirli çevreler büyür.
Bu tabloyu görmeden, sadece “belediyede yolsuzluk var” demek, buzdağının sadece görünen kısmına bakmaktır.
Daha sert bir gerçek var:
Eğer bugün Türkiye’de siyasetçilerin mal varlıkları şeffaf, bağımsız ve gerçek bir denetime tabi tutulsa, ortaya çıkacak tablo toplumun adalet duygusunu derinden sarsar. Bu yüzden şeffaflık hep konuşulur ama asla tam anlamıyla uygulanmaz.
İstisnalar yok mu? Elbette var. Bu ülkede kamucu, halkçı bir anlayışı savunan liderler de çıktı. Ancak sistem, bu anlayışı sürdürülebilir kılacak şekilde yeniden kurulmadığı sürece, bireysel dürüstlükler kalıcı çözüm üretmez.
Çözüm nerede?
Çözüm, rantı suç saymakta değil; rantı kamulaştırmaktadır.
Çözüm, imar değişikliklerini siyasi takdir olmaktan çıkarıp, şeffaf ve kurallı bir sisteme bağlamaktadır.
Çözüm, değer artışını toplumla paylaşan yasal zorunluluklar getirmektedir.
Ve en önemlisi: Siyasetin finansmanını şeffaflaştırmadan, bu çarkı kırmak mümkün değildir.
Aksi halde ne olur?
Bugün Menemen’de, yarın başka bir şehirde…
İsimler değişir, partiler değişir, ama düzen aynı kalır.
Çünkü mesele kişiler değil, rantın sistematik olarak örgütlenmiş halidir.
Ve o sistem değişmeden, “yolsuzlukla mücadele” sadece bir slogan olarak kalmaya mahkûmdur.
