Atatürk'ün Çankaya sofrası bir arkadaş gurubunun zaman zaman bir araya gelip yemek yedikleri sohbet ettikleri ve vakit geçirdikleri bir toplanma alanı değildi.
Milli birliğin, ortak aklın ve cumhuriyet devrimlerinin düşünsel ocağı /1
Atatürk’ün Çankaya sofrası bir arkadaş gurubunun zaman zaman bir araya gelip yemek yedikleri sohbet ettikleri ve vakit geçirdikleri bir toplanma alanı değildi.
Bu sofralar; yeni kurulan devletin sorunlarının tartışıldığı, farklı görüşlerin dinlendiği, bilimsel ve düşünsel değerlendirmelerin yapıldığı, siyasal kararların olgunlaştırıldığı bir müzakere ortamıydı.
Atatürk’ün yönetim anlayışında akıl, bilim, tartışma, eleştiri ve istişarenin nasıl bir yer tuttuğunu anlamak bakımından Çankaya sofraları önemli bir tarihsel inceleme konusudur.
Dr. Tevfik Rüştü Aras’ın anlatımlarını içeren ve Fikret Bila tarafından kaleme alınan ‘Atatürk’ün Sofrası’ adlı çalışmasının işaret ettiği tarihsel çerçeve, bu konuyu yalnızca bir biyografi veya anı konusu olmaktan çıkarıp Cumhuriyet’in kuruluş kültürü ve siyasal düşünce tarihi açısından ele almamıza kapı açmıştır.
Çankaya sofrasının tarihsel ve düşünsel anlamı
Atatürk’ün Çankaya sofrası, Cumhuriyet’in kuruluş döneminin en dikkat çekici düşünsel ve siyasal buluşma ortamlarından biridir. Bu sofraların özelliği, devlet yönetiminin yalnızca resmî kurumların gündemleriyle sınırlı tutulmaması; ülkenin geleceğini ilgilendiren meselelerin farklı bilgi ve deneyimlere sahip kişilerle birlikte tartışılmasıdır.
Tarihçi Şaduman Halıcı’nın 2008 yılında Erdem dergisinde yayımlanan “İsmail Müştak Mayakon’un Atatürk’ün Sofrasında Tuttuğu Notlar” başlıklı araştırması bu konuda önemli bir akademik kaynaktır.
Halıcı, Atatürk’ün sofrasını devlet adamlarının, bilim insanlarının, dilcilerin, tarihçilerin ve sanatçıların bir araya geldiği; ülke ve dünya sorunlarının, felsefi ve bilimsel konuların tartışıldığı bir fikir meclisi olarak tanımlamaktadır. Atatürk’ün katılımcıları dinledikten sonra kendi görüşlerini de tartışmaya katarak bir senteze ulaşmaya çalıştığını belirtmektedir.
Bu tespit, Çankaya sofrasının işlevini anlamak bakımından önemlidir. Çünkü burada söz konusu olan, yalnızca bir liderin çevresindeki insanlarla sohbet etmesi değil;bilginin, deneyimin, eleştirinin ve farklı düşüncelerin devlet yönetimiyle buluştuğu bir istişare kültürüdür.
Abdullah Erdoğan’ın 2019 yılında Journal of Universal HistoryStudies dergisinde yayımlanan “Atatürk’ün Sofrası” başlıklı araştırması da bu yaklaşımı desteklemektedir. Erdoğan, sofralarda iç ve dış politika, ekonomi, tarih, coğrafya, dil, bilim ve devrim hareketlerinin ele alındığını ortaya koymaktadır. Ayrıca bu sofraların hükümet merkezi olarak değerlendirilmemesi gerektiğine dikkat çekmektedir.
Çankaya sofrası, çağdaş bir toplum, çağdaş kültür ve demokratik devlet kuruluş düşüncesinin tartışıldığı, geliştirildiği ve olgunlaştırıldığı bir düşünce ortamıydı.
Bu nedenle Çankaya sofralarını bir tür milli birlik ve ortak akıl akademisi olarak nitelendirmek, tarihsel işlevini açıklayan güçlü bir değerlendirme olacaktır.
Cumhuriyet’in ilanı, Çankaya sofrasında olgunlaşan tarihsel karardır
Çankaya sofralarının tarihsel önemini gösteren en çarpıcı olay, hiç kuşkusuz Cumhuriyet’in ilanına giden süreçtir.
1923 yılı, Millî Mücadele’nin askerî zaferle sonuçlandığı, yeni Türk devletinin uluslararası alanda tanınma sürecine girdiği ve devletin siyasal yapısının yeniden düzenlendiği bir dönemdir.
Saltanat kaldırılmış, Ankara başkent olmuş, fakat devletin yönetim biçimi anayasal düzeyde henüz Cumhuriyet olarak tanımlanmamıştı.
Meclis hükümeti sistemi içinde yaşanan yönetim güçlükleri, yürütmenin yapısına ilişkin sorunları daha görünür hâle getiriyordu.
26 Ekim 1923 tarihinde Mustafa Kemal Paşa’nın başkanlığında Çankaya’da toplanan Vekiller Heyeti, Fethi Okyar Hükümeti’nin istifasını kararlaştırmış ve bu gelişme, hükümet bunalımının aşılması ve yönetim sisteminin yeniden düzenlenmesi ihtiyacını ortaya çıkarmıştı.
Ardından 28 Ekim 1923 akşamı Çankaya’da tarihî toplantı gerçekleşti.
Toplantıda Kâzım Paşa (Özalp), İsmet Paşa (İnönü), Fethi Bey (Okyar), Rize Milletvekili Fuat Bey ve Ruşen Eşref Bey bulunuyordu.
Atatürk, arkadaşlarına; “Yarın Cumhuriyeti ilan edeceğiz.”diyerek kararını açıkladı.
Bu açıklama üzerine Cumhuriyet’in ilanının anayasal yöntemi tartışıldı. Atatürk ve İsmet Paşa, gece boyunca Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nun ilgili maddeleri üzerinde çalışarak gerekli değişiklikleri hazırladılar.
29 Ekim 1923 günü önce Halk Fırkası Meclis Grubunda, ardından Türkiye Büyük Millet Meclisinde anayasa değişikliği kabul edildi. Böylece Türkiye Devleti’nin hükümet şeklinin Cumhuriyet olduğu hukuken ilan edildi ve Mustafa Kemal Paşa Cumhurbaşkanı seçildi.
Burada tarihsel bakımdan önemli olan, altı çizilmesi gereken husus; Cumhuriyet’in ilanı, bir akşam yemeğinde alınmış kişisel bir kararın doğrudan uygulanmasından ibaret değildir. Çankaya Sofrasında yapılan değerlendirme ve görüş alışverişini, anayasa değişikliği hazırlık çalışması, parti grubu müzakeresi ve TBMM kararı izlemiştir.
Bu süreç, siyasal liderlik ile anayasal meşruiyetin nasıl bir araya getirildiğini göstermektedir.
Çankaya sofrasında düşünce ve irade ortaya konulmuş, hukuki karar ise milletin temsilcilerinden oluşan Mecliste alınmıştır.
Dolayısıyla 28 Ekim gecesi, Cumhuriyet’in ilan kararının siyasal bakımdan açıklandığı ve yönteminin olgunlaştırıldığı tarih; Cumhuriyet’in hukuken ilan edildiği 29 Ekim’dir.
Bu olay, Çankaya sofralarının tarihsel anlamını açıklayan en somut örnektir.
Çankaya sofrasında bilim, sanat, tarih ve siyaset/2
Çankaya sofrasının gündemi yalnızca devlet yönetimi ve günlük siyasal sorunlardan ibaret değildi.
Atatürk’ün düşünce dünyasında; tarih, dil, kültür, sanat, müzik, felsefe, eğitim ve bilim çağdaş bir toplum oluşturmanın temel unsurlarıydı.
Sofrada bu konuların tartışılması, Cumhuriyet’in yalnızca bir rejim değişikliği değil, toplumsal ve kültürel dönüşüm projesi olarak tasarlandığını gösterir.
Şaduman Halıcı, İsmail Müştak Mayakon’un bu sohbetlerden aldığı notlar üzerinden önemli bir örnek sunmaktadır.
2-3 Ekim 1937 gecesi Park Oteli’nde yapılan bir sofra toplantısında müzik konusu ele alınmış; dönemin kadın havacıları Naciye Toros, Yıldız Uçman ve Perihan Eldeniz’in de aralarında bulunduğu katılımcılarla müzik ve sanat üzerine tartışmalar yapılmıştır. Bu kayıtlar, Atatürk’ün sanatın gelişimine ve insan zekâsına verdiği önemi anlamak açısından değerlidir.
Atatürk’ün sofrasında bilim insanlarıyla bilim, sanatçılarla sanat, tarihçilerle tarih konuşuluyordu. Ancak bu tartışmaların ortak paydası, Türkiye’nin çağdaşlaşması ve insanın düşünsel kapasitesinin geliştirilmesiydi.
Cumhuriyet’in kültür ve eğitim politikalarının arkasında da bu düşünce anlayışını görmek mümkündür.
Dil ve Tarih kurumlarının kurulması, üniversite reformu, eğitimde birliğin sağlanması, sanat kurumlarının geliştirilmesi ve kadınların toplumsal yaşama katılımının genişletilmesi, bu düşünsel atmosferin dışında değerlendirilemez.
Bununla birlikte, her Cumhuriyet devriminin doğrudan Çankaya sofrasında kararlaştırıldığını söylemek de tarihsel açıdan doğru değildir.Ancak, Devrimlerin her birinin belli tartışma sürecinden geçen hazırlık; siyasal karar ve uygulama süreçleri vardır. Çankaya sofrasının önemi, bu dönüşümlerin düşünsel zeminini besleyen tartışma kültüründe aranmalıdır.
Çankaya sofrasının yönetim anlayışı/ Dinlemek, tartışmak ve senteze ulaşmak
Çankaya sofrasının belki de en önemli özelliği, Atatürk’ün karar verme yöntemine ilişkin ipuçları sunmasıdır.
Bir ülkenin yönetimi yalnızca yöneticinin bilgisi ve deneyimiyle sınırlı tutulamaz. Toplumun farklı kesimlerinin birikimi, bilim insanlarının araştırmaları, sanatçıların duyarlılığı, bürokratların deneyimi ve siyasetçilerin değerlendirmeleri bir araya geldiğinde daha kapsamlı bir düşünce zemini oluşur.
Atatürk’ün sofrasında bu farklı birikimlerin buluşturulması, istişare kültürünün somut bir örneğidir.
Atatürk’ün beklenmedik zamanlarda bilim, sanat, kültür, siyaset gibi çeşitli konular üzerinde yetkin biçimde fikir alışverişinde bulunabilme özelliği; ŞadumanHalıcı’nın çalışmasında İsmet İnönü’nün beyanı olarak aktarılmaktadır.
Milli birlik düşüncesive farklılıkların ortak gelecek etrafında buluşması
Atatürk’ün Çankaya sofrasını milli birlik açısından değerlendirdiğimizde, karşımıza yalnızca bir yönetim yöntemi değil; aynı zamanda bir millet oluşturma anlayışı çıkar.
Millî Mücadele, farklı toplumsal kesimlerin, siyasi görüşlerin ve bölgelerin ortak bağımsızlık hedefinde birleşmesiyle başarıya ulaşmıştı. Cumhuriyet’in kuruluşundan sonra ise bu birlikteliğin bağımsız bir devletin ve çağdaş bir toplumun inşasına dönüştürülmesi gerekiyordu.
Bu dönüşümün temelinde, ortak bir gelecek tasavvuru oluşturmak bulunuyordu.
Çankaya sofrası, bu açıdan farklı mesleklerden, düşünce alanlarından ve siyasal görevlerden gelen insanların aynı masa etrafında buluşabildiği bir ortam oluşturuyordu.
Buradaki milli birlik anlayışını, herkesin aynı düşünmesi şeklinde yorumlamamak gerekir. Asıl mesele, farklı düşüncelerin ülkenin ortak çıkarları ve geleceği çerçevesinde tartışılabilmesidir.
Çünkü milli birlik, farklılıkların ortadan kaldırılması değil, farklılıkların ortak bir yurttaşlık ve gelecek bilinci içinde buluşturulmasıdır.
Bu yaklaşım, Cumhuriyet’in temelindeki millet egemenliği düşüncesiyle de ilişkilidir.
Atatürk’ün Cumhuriyet anlayışında millet, yalnızca devletin yönettiği bir topluluk değil; egemenliğin sahibi, devletin kuruluş nedeni ve siyasal meşruiyetin kaynağıdır.
Bu nedenle milli birliğin kalıcı olması, vatandaşların devletin kuruluşuna, yönetimine ve geleceğine ilişkin söz sahibi olabilmeleriyle mümkündür.
Çankaya sofralarının tarihsel deneyiminden çıkarılabilecek önemli sonuçlardan biri de budur: Ortak gelecek, ortak düşünme ve tartışma kültürüyle inşa edilir.
Atatürk’ün Çankaya sofraları, Cumhuriyet tarihinin yalnızca anekdotlarla hatırlanacak bir parçası değildir. Bu sofralar, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş dönemindeki siyasal düşünceyi, bilim ve kültür anlayışını, istişare yöntemini ve çağdaşlaşma hedefini anlamak için önemli bir tarihsel kaynaktır.
Fikret Bila’nın Atatürk’ün Sofrası adlı kitabının gündeme taşıdığı bu konu, Şaduman Halıcı ve Abdullah Erdoğan’ın akademik çalışmalarıyla da farklı yönlerden incelenmiştir. Bu araştırmalar, sofranın yalnızca bir yemek ve sohbet ortamı olmadığını; siyaset, bilim, tarih, sanat ve ülke sorunlarının tartışıldığı bir fikir ortamı olduğunu ortaya koymaktadır.
28 Ekim 1923 akşamında Çankaya’da dile getirilen Cumhuriyet kararı, bu sofraların tarihsel önemini simgeleyen en çarpıcı örneklerden biridir.
Ancak Çankaya sofralarının asıl önemi, Cumhuriyet’in nasıl bir devlet ve toplum düzeni kurmak istediğine ilişkin düşüncelerin tartışılmasına imkân veren bir ortam oluşturmasındadır.
Atatürk’ün bu deneyimi bize şunu düşündürmektedir:
Bir devletin geleceği, yalnızca yöneticilerin kararlarıyla değil; toplumun bilgi birikimi, düşünce özgürlüğü, bilimsel gelişme ve ortak akılla şekillenir.
Cumhuriyet’in kuruluşunda milli egemenlik, bağımsızlık ve çağdaşlaşma hedefleri nasıl bir araya getirilmişse, bugün de demokratik devletin geleceği adalet, liyakat, katılım, üretim ve toplumsal barış ilkeleri etrafında inşa edilmelidir.
Çankaya sofrasının tarihsel mirası, ortak aklın önemini hatırlatmaktadır. Cumhuriyet’in geleceği ise bu ortak aklın bütün topluma yayılmasıyla güvence altına alınabilir.
Atatürk’ün Çankaya’da oluşturduğu düşünce ve istişare, ortak akıl kültürünübugünün demokratik kurumlarıyla yeniden üretmek, Cumhuriyet’i 21. yüzyıla taşımanın önemli yollarından biridir.Çünkü Cumhuriyet yalnızca geçmişte kurulmuş bir devlet biçimi değildir. Her kuşağın akıl, bilim, özgürlük ve ortak sorumlulukla yeniden geliştirmesi gereken bir toplumsal yaşam projesidir.
ATATÜRK’ÜN ORTAK AKIL VE İSTİŞARE KÜLTÜRÜ/3
Çankaya Sofrası, Demokratik Devletin Kurumsal Mimarisi;Cumhuriyet’in kuruluşunda ortak akıl ve geleceğinde demokratik katılım projesinin yol haritasıdır.
Bir ülkenin geleceği nasıl belirlenir? Bir kişinin iradesiyle mi, siyasal iktidarın tercihleriyle mi, çoğunluğun kararlarıyla mı, yoksa toplumun bilgi, deneyim ve birikiminin ortak akla dönüştürülmesiyle mi?
Bu soru, yalnızca günümüz demokrasilerinin değil; Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş döneminin de temel meselelerinden biriydi.
Mustafa Kemal Atatürk’ün siyasal ve toplumsal dönüşüm anlayışında; akıl, bilim, istişare ve ortak değerlendirme önemli bir yer tutuyordu. Çankaya sofrası bunun sembolik ve tarihsel örneklerinden biridir. Ancak Atatürk’ün ortak akıl anlayışını yalnızca Çankaya sofralarıyla sınırlamak doğru değildir. Millî Mücadele dönemindeki kongrelerden TBMM çalışmalarına, İzmir İktisat Kongresi’nden Maarif Kongresi’ne kadar uzanan geniş bir tarihsel uygulama alanı bulunmaktadır.
Bu tarihsel deneyim, Cumhuriyet’in kuruluşunun yalnızca bir yönetim değişikliği olmadığını; aynı zamanda ülkenin geleceğini akıl, bilgi, tartışma ve milli irade temelinde yeniden kurma girişimi olduğunu göstermektedir.
Bugün üzerinde düşünmemiz gereken mesele ise şudur:
Cumhuriyet’in kuruluş döneminde farklı biçimlerde ortaya çıkan ortak akıl ve istişare kültürünü, 21. yüzyılın demokratik devletinde nasıl kurumsallaştırabiliriz?
Bu sorunun cevabı, Çankaya sofrasının tarihsel mirasını demokratik katılım, kuvvetler ayrılığı, bilimsel yönetim ve hesap verebilirlik ilkeleriyle yeniden yorumlamaktan geçmektedir.
Atatürk’ün yönetim anlayışında ortak akıl
Atatürk’ün yönetim anlayışının önemli özelliklerinden biri, ülkenin sorunlarını yalnızca siyasi ve askerî kadroların değerlendirmeleriyle sınırlı tutmamasıdır.
Millî Mücadele’nin başlangıcından itibaren farklı toplumsal kesimlerin, yerel temsilcilerin, askerlerin, siyasetçilerin ve uzmanların görüşlerinin alınmasına önem verilmiştir.
Bu yaklaşımın tarihsel örneklerine baktığımızda üç önemli alan karşımıza çıkar.
Birincisi, milli iradenin örgütlenmesi.
Erzurum ve Sivas kongreleri, ülkenin geleceğine ilişkin kararların yerel ve bölgesel temsilcilerin katılımıyla tartışıldığı tarihsel toplantılardır. Bu kongreler, milli iradenin örgütlenmesinde ve bağımsızlık mücadelesinin ortak bir programa dönüştürülmesinde rol oynamıştır.
İkincisi, temsil ve müzakere.
23 Nisan 1920’de TBMM’nin açılması ile milli egemenlik, kurumsal bir temsil mekanizmasına kavuşmuştur. Meclis, yalnızca yasaların kabul edildiği bir organ değil, aynı zamanda yeni devletin kuruluş ilkelerinin tartışıldığı siyasal merkez olmuştur.
Üçüncüsü, toplumsal ve mesleki birikimin değerlendirilmesi.
1923 İzmir İktisat Kongresi, bunun en somut örneklerinden biridir. Çiftçi, tüccar, sanayici ve işçi temsilcilerinin bir araya getirilmesiyle ülkenin ekonomik geleceği farklı üretim kesimlerinin görüşleri üzerinden tartışılmıştır.
Atatürk Ansiklopedisi’nde Erdinç Tokgöz’ün hazırladığı araştırmada, kongrenin temsil yapısı ve hazırlık süreci ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır. Kongrenin toplanmasında temel düşüncelerden biri, ekonomik hayatın gerçek aktörlerini dinleyerek ülkenin ihtiyaçlarına uygun bir program oluşturmaktı.
Atatürk’ün bu toplantılardaki yaklaşımı, ortak aklın yalnızca aydınların veya devlet yöneticilerinin bilgi birikiminden oluşmadığını; üreticinin, esnafın, işçinin ve köylünün deneyiminin de ülke yönetimine katkı sağlayabileceğini göstermektedir.
Bu bakımdan ortak akıl, toplumun farklı kesimlerinin bilgisini ve deneyimini ortak hedefler doğrultusunda değerlendirme yöntemidir.
İzmir İktisat Kongresi; Ortak aklın toplumsal ve ekonomik boyutu
17 Şubat-4 Mart 1923 tarihleri arasında toplanan İzmir İktisat Kongresi, Cumhuriyet’in kuruluş düşüncesini anlamak açısından özel bir yere sahiptir.
Kongre, Türkiye’nin siyasi bağımsızlığını ekonomik bağımsızlıkla tamamlaması gerektiği düşüncesinden hareket ediyordu.
Burada dikkat çekici olan yalnızca ekonomik kararların tartışılması değildir. Ülkenin ekonomik geleceğinin belirlenmesine, ekonomiyi fiilen oluşturan toplumsal kesimlerin katılmasıdır.
Çiftçiler, tüccarlar, sanayiciler ve işçiler kendi sorunlarını, beklentilerini ve çözüm önerilerini ortaya koymuşlardır.
Atatürk’ün kongrenin açılışında yaptığı konuşmada ekonomik bağımsızlığın siyasal bağımsızlığın devamlılığı bakımından taşıdığı önem vurgulanmıştır.
Buradan günümüz açısından önemli bir sonuç çıkarabiliriz:
Ekonomik politikalar yalnızca hükümetlerin, bürokratların veya sermaye çevrelerinin değerlendirmelerine bırakılamaz. Üreticinin, emekçinin, tüketicinin, bilim insanının ve yerel ekonomilerin ihtiyaçları birlikte değerlendirilmelidir.
İzmir İktisat Kongresi’nin günümüze taşıdığı düşünsel miras, ekonomik kalkınmanın toplumsal ihtiyaçlardan kopuk biçimde planlanamayacağıdır.
Ortak akıl, yalnızca devletin toplumu dinlemesi değil; toplumun kendi geleceğinin oluşturulmasına katılmasıdır.
Çankaya Sofrası ve Cumhuriyet Devrimlerinin Düşünsel Temeli /4
Cumhuriyet devrimlerini birbirinden bağımsız düzenlemeler olarak değil, birbirini tamamlayan büyük bir toplumsal dönüşüm projesi olarak değerlendirmek gerekir.
Saltanatın kaldırılması, Cumhuriyet’in ilanı, hilafetin kaldırılması, eğitim ve öğretimin birleştirilmesi, hukuk düzeninin yenilenmesi, kadınların siyasal ve toplumsal haklarının genişletilmesi, dil ve tarih çalışmaları, ekonomik kalkınma ve kültürel dönüşüm aynı çağdaşlaşma hedefinin farklı boyutlarıdır.
Cumhuriyet devrimlerin ortak düşünsel ekseninde üç temel yaklaşım bulunmaktadır; Akıl ve bilim;Milli egemenlik ve Çağdaşlaşma.
Çankaya sofrasında bu konuların tartışılıyor olması, Cumhuriyet’in düşünsel hazırlık sürecini anlamak bakımından önemlidir.Başka bir ifadeyle, Çankaya sofrasında kişisel liderliğin etrafında gerçekleşen istişare kültürünü, 21. yüzyılda demokratik kurumların sürekli işleyen bir niteliğine dönüştürmek gerekir.
Bunun için üniversiteler, Türkiye Büyük Millet Meclisi, yerel yönetimler, meslek kuruluşları, bağımsız araştırma merkezleri ve sivil toplum kuruluşları arasında sürekli bir bilgi ve görüş alışverişi mekanizması kurulmalıdır.
Böylece ortak akıl, yalnızca devlet yöneticilerinin bir araya geldiği toplantıların değil; bütün toplumun katıldığı demokratik yönetim kültürünün parçası hâline gelebilir.Çankaya sofrasının bugüne bıraktığı en önemli miraslardan biri de budur.
Cumhuriyet’in ilk döneminde il ve ilçelerde kurulan ‘Şehir Kulüp’leri de bu geleneğin ve kültürün ürünüdür. (Gelecek yazımda Şehir Kulüplerini de anlatacağım)
Çankaya sofrası ve istişare kültürünün düşünsel merkezi
Atatürk’ün Çankaya sofraları, bu ortak akıl anlayışının daha farklı bir boyutunu temsil eder.
Burada, ülkenin gündelik yönetim sorunlarının yanı sıra tarih, dil, hukuk, eğitim, bilim, sanat, felsefe ve uluslararası gelişmeler de tartışılıyordu.Sofranın önemli özelliği, farklı uzmanlık alanlarından insanların bir araya gelmesi ve düşüncelerini açıklayabilmesiydi.
Bu ortamda Atatürk’ün rolü yalnızca toplantıya başkanlık etmek değildi. Farklı görüşleri dinlemek, sorular sormak, düşünceleri karşılaştırmak ve tartışmayı belirli bir sonuca yönlendirmek de bu buluşmaların özellikleri arasındaydı.
Fikret Bila’nın Atatürk’ün Sofrası çalışması ile Şaduman Halıcı’nın sofra notlarına dayanan akademik araştırması, bu toplantıların tarihsel ve düşünsel niteliğini incelemek için önemli kaynaklardır.
Burada Çankaya sofrasının anlamını doğru tanımlamak gerekiyor.
Çankaya sofrası, halkın doğrudan katıldığı demokratik bir meclis değildi. Katılımcıları Atatürk’ün davetiyle bir araya gelen, belirli konularda bilgi ve düşünce alışverişinde bulunan kişilerdi. Dolayısıyla bu yapı bugünkü demokratik katılım kurumlarıyla özdeşleştirilmemelidir.
Ancak bu sofraların temsil ettiği düşünsel yöntem, bugünün demokratik yönetim anlayışı bakımından de değerlidir.
- Bilgiyi ve uzmanlığı önemsemek.
- Farklı düşünceleri dinlemek.
- Eleştiri ve tartışmaya alan açmak.
- Kararları değerlendirme ve sorgulama sürecinden geçirmek.
- Ülkenin ortak çıkarlarını kişisel ve dar siyasal çıkarların üzerinde tutmak.
Bu yaklaşımın çağdaş devlet yönetimine aktarılması, istişarenin kişisel ilişkilere bağlı olmaktan çıkarılıp kurumsal bir hak ve yönetim yöntemi hâline getirilmesini gerektirir.
Ortak akıl ile çoğunluk iradesi arasındaki ilişki
Demokratik devletin en önemli meselelerinden biri, çoğunluğun iradesi ile ortak aklın nasıl buluşturulacağıdır.
Demokrasi, elbette halkın seçimler aracılığıyla yöneticilerini belirlemesi ve çoğunluk iradesinin siyasal kararların oluşumunda etkili olmasıdır. Ancak demokratik meşruiyet yalnızca sandıktan çıkan sonuçla sınırlı değildir.
Çoğunluk kararının demokratik niteliği; temel haklara saygı, hukuk devleti, eşit yurttaşlık, özgür tartışma ve denetlenebilirlik koşullarıyla birlikte değerlendirilmelidir.Çünkü çoğunluk her zaman doğru karar vermeyebilir.
Bilgi eksikliği, yanlış yönlendirme, kısa vadeli çıkarlar veya toplumsal önyargılar çoğunluk kararlarının niteliğini etkileyebilir.
Bu nedenle demokratik devletin görevi, çoğunluk iradesini ortadan kaldırmak değil; onun sağlıklı bilgi, özgür tartışma ve anayasal güvenceler içinde oluşmasını sağlamaktır.
Çankaya sofralarının istişare kültürü bu noktada anlam kazanır.
Bir karar alınmadan önce farklı görüşlerin dinlenmesi, bilimsel verilerin incelenmesi ve muhtemel sonuçların değerlendirilmesi, demokratik kararın niteliğini yükseltir.
Bununla birlikte ortak akıl, çoğunluk kararını veto eden seçkinler kurulu anlamına gelmemelidir. Uzmanlar bilgi üretir ve seçenekleri değerlendirir; siyasal kararın meşru sahibi ise anayasal düzen içinde yetkilendirilmiş demokratik organlardır.
Bu ayrım önemlidir.
Ortak akıl, milli iradenin alternatifi değil; milli iradenin daha sağlıklı kullanılmasının aracıdır.
-
Yüzyılda Ortak Aklın Kurumsallaştırılması / 5
Ortak akıl anlayışını, yalnızca liderlerin çevresinde oluşan danışma toplantılarıyla sınırlayarak düşünemeyiz.
Bugünün devletleri çok daha karmaşık sorunlarla karşı karşıyadır. Ekonomik krizler, teknolojik dönüşüm, iklim değişikliği, nüfus hareketleri, eğitim, sağlık, kentleşme, gelir dağılımı ve uluslararası ilişkiler farklı uzmanlık alanlarının birlikte çalışmasını gerektiriyor.
Bu nedenle ortak aklın demokratik devletin kurumsal mimarisine yerleştirilmesi gerekir.Bunun için beş temel kurumsal alan üzerinde durabiliriz.
- TBMM: Milli iradenin ve toplumsal müzakerenin merkezi
Türkiye Büyük Millet Meclisi, milli egemenliğin anayasal temsil organıdır.
Meclisin işlevi yalnızca kanun yapmak ve hükümeti denetlemek değildir. Toplumun farklı kesimlerinin görüşlerinin siyasal kararlara yansıtılabildiği, ülkenin geleceğine ilişkin seçeneklerin tartışıldığı bir müzakere merkezi olması gerekir.
Bunun için:
- Meclis komisyonları uzmanlık ve araştırma kapasitesi bakımından güçlendirilmelidir.
- Önemli yasa tasarıları kabul edilmeden önce kamuoyunun görüşüne açılmalıdır.
- Üniversiteler, barolar, meslek odaları, sendikalar ve sivil toplum kuruluşları komisyon çalışmalarına düzenli biçimde katkı sunabilmelidir.
- Kamu politikalarının ekonomik, sosyal ve hukuki etkileri önceden değerlendirilmelidir.
- Muhalefetin bilgiye erişimi ve denetim yetkisi güvence altına alınmalıdır.
Özellikle önemli düzenlemeler için Meclis bünyesinde bağımsız etki değerlendirme ve araştırma kapasitesinin geliştirilmesi gerekir.
Böylece yasama süreci yalnızca siyasi çoğunluğun tercihlerini değil, toplumun bilgi ve deneyimini de yansıtan bir yapıya kavuşabilir.
- Üniversiteler; Devletin bilimsel aklı
Cumhuriyet’in kuruluşunda bilime ve eğitime verilen önem, çağdaş devletin temelini oluşturmuştur.
Atatürk’ün bilim anlayışı, yalnızca eğitim kurumlarının geliştirilmesiyle sınırlı değildi; devletin ve toplumun sorunlarının bilimsel yöntemlerle ele alınmasını da kapsıyordu.
Bugün üniversitelerimizin temel görevlerinden biri, yalnızca diploma ve akademik yayın üretmek değil, ülkenin sorunlarına bilimsel çözüm önerileri geliştirmektir.
Bunun için üniversiteler ile kamu yönetimi arasında kurumsallaşmış iş birliği mekanizmaları kurulmalıdır. Bu nedenle:
- Üniversitelerde kamu politikaları araştırma merkezleri kurulmalı ve güçlendirilmelidir.
- Ekonomi, hukuk, eğitim, tarım, çevre ve teknoloji alanlarında disiplinler arası araştırmalar desteklenmelidir.
- TBMM ve kamu kurumları, ihtiyaç duydukları bilimsel araştırmaları üniversitelerle iş birliği içinde yürütebilmelidir.
- Akademik özgürlük ve bilimsel özerklik güvence altına alınmalıdır.
- Kamu politikalarının sonuçları bağımsız bilimsel değerlendirmeye tabi tutulmalıdır.
Burada önemli olan, üniversitelerin iktidarın danışma organına dönüştürülmesi değil; tam tersine, bilimsel bağımsızlıklarını koruyarak gerektiğinde kamu politikalarını eleştirebilmeleridir.Çünkü bilimsel katkı, ancak özgürlük ortamında anlamlıdır.
- Meslek kuruluşları ve sivil toplum kuruluşlarınıntoplumsal deneyimin karar süreçlerine taşınması
Çankaya sofrasının ortak akıl anlayışını genişletmenin en önemli yollarından biri, meslek kuruluşları ve sivil toplum örgütlerinin kamusal karar süreçlerine katılımını güçlendirmektir.
Barolar, tabip odaları, mühendis ve mimar odaları, ticaret ve sanayi odaları, ziraat odaları, sendikalar, kooperatifler, tüketici örgütleri, kadın örgütleri, gençlik kuruluşları ve çevre örgütleri toplumun farklı alanlarındaki bilgi ve deneyimi temsil eder.
Bu kuruluşlar yalnızca kendi üyelerinin mesleki haklarını savunan yapılar olarak görülmemelidir. Aynı zamanda kamu politikalarının hazırlanmasına katkı sunabilecek toplumsal bilgi merkezleridir.
Bunun için:
- Kamu kurumlarının, yasal ve yönetsel düzenleme hazırlıklarında ilgili meslek kuruluşlarından görüş alınması,
- Önemli kamu yatırımlarında toplumsal ve çevresel etki değerlendirmesi yapılması,
- Sivil toplum kuruluşlarının kamu politikalarına ilişkin önerilerini sunabilecekleri açık platformların kurulması,
- Kamu kurumlarının bu önerilere gerekçeli cevap vermesi,
- Katılımın yalnızca davet edilen kuruluşlarla sınırlı kalmaması ve farklı görüşlerin temsil edilmesisağlanmalıdır.
Buradan çıkarılacak sonuç açıktır; sivil toplumun karar süreçlerine katılımı, kişisel ilişkiler veya yöneticilerin tercihleri üzerinden değil, şeffaf ve öngörülebilir kurallarla güvence altına alınmalıdır.
- Yerel yönetimler; demokrasinin gündelik hayatta öğrenildiği yerler
Demokrasinin yalnızca Ankara’da, TBMM’de veya siyasi partilerin merkezlerinde yaşaması yeterli değildir.
Demokrasi, insanların yaşadıkları şehirde, mahallede, köyde ve sokakta kendi yaşamlarını ilgilendiren kararlara katılabildikleri zaman günlük hayatın bir parçasına dönüşür.
Bu nedenle yerel yönetimler, ortak aklın toplumsal hayata taşınmasında özel bir konuma sahiptir.
Belediyeler, yalnızca altyapı ve imar hizmetleri üreten kurumlar olmamalıdır. Aynı zamanda demokratik yurttaşlık bilincinin geliştiği, toplumsal dayanışmanın güçlendiği ve katılım kültürünün öğrenildiği kamusal alanlar olmalıdır.
Bu amaçla:
- Kent konseyleri etkinleştirilmelidir. Kent konseyleri yalnızca mevzuat gereği toplanan danışma organları olmaktan çıkarılmalı; belediye politikalarının hazırlanmasında düzenli katkı sunan yapılara dönüştürülmelidir.
- Mahalle katılım mekanizmaları oluşturulmalı; mahalle sakinleri kendi bölgelerindeki yatırım, ulaşım, çevre, sosyal hizmet ve bütçe önceliklerini tartışabilmelidir.
- Katılımcı bütçeleme uygulanmalı; belediye bütçesinin belirli bir bölümü için yurttaşların proje önermesi, öncelik belirlemesi ve harcamaları izlemesi sağlanmalıdır.
- Yerel üniversiteler ve meslek kuruluşlarıyla iş birliği kurulmalı; şehrin gelişme planları bilimsel araştırmalara ve mesleki değerlendirmelere dayanmalıdır.
- Belediye faaliyetleri şeffaflaştırılmalı; bütçe, ihale, yatırım, performans ve denetim sonuçları herkesin erişimine açık olmalıdır.
- Çocuklar, gençler, kadınlar, yaşlılar ve engelliler karar süreçlerinde temsil edilmeli ve kentin geleceğini ilgilendiren kararlarda farklı toplumsal grupların ihtiyaçları görünür hâle getirilmelidir.
Bir belediyenin başarısı yalnızca yaptığı yol, park, bina ve altyapı yatırımlarıyla ölçülemez. Yurttaşların yönetime katılma, birlikte karar verme ve ortak yaşamı geliştirme kapasitesini ne ölçüde artırdığı da değerlendirilmelidir.
Bu yaklaşım, Çankaya sofrasının temsil ettiği istişare kültürünün toplumsallaştırılması bakımından önemlidir.
- Bağımsız düşünce ve araştırma merkezleri /Kamusal aklın sürekliliği
Demokratik devletin ortak akıl kapasitesi yalnızca kamu kurumlarının içinde oluşturulamaz.
Üniversitelerin yanı sıra bağımsız düşünce kuruluşları, araştırma merkezleri, politika enstitüleri ve uzmanlık kuruluşları da bu sürecin parçası olmalıdır.
Bu kurumlar:
- Kamu politikalarının alternatiflerini araştırmalı,
- Hükümetlerin ve yerel yönetimlerin uygulamalarını değerlendirmeli,
- Uzun vadeli toplumsal ve ekonomik riskleri incelemeli,
- Karar alıcılara ve kamuoyuna bilimsel raporlar sunmalı,
- Farklı görüşlerin özgürce tartışılmasına katkıda bulunmalıdır.
Bu kurumların mali ve yönetsel bağımsızlığı, araştırma özgürlüğü ve şeffaflığı önemlidir.Böylece ortak akıl yalnızca iktidarın bilgi kaynaklarına bağlı kalmaz; toplumun tamamına yayılan çoğulcu bir bilgi altyapısı oluşur.
CUMHURİYETİN ŞEHİR KULÜPLERİ
Çankaya Sofrasından şehir kültürüne, ortak akıldan demokratik yurttaşlığa/6
Çankaya Sofrası, ortak aklın devlet yönetimindeki; Şehir Kulüpleri ise ortak aklın şehir ve toplum hayatındaki gelişimini temsil eden iki farklı sosyalleşme ve düşünce alanı olarak incelenmelidir.
Cumhuriyetin kuruluşu, yalnızca yeni bir anayasal düzenin, devlet kurumlarının ve yönetim biçiminin oluşturulmasıyla tamamlanmaz. Cumhuriyet, aynı zamanda yeni bir toplum anlayışının, yeni bir insan ve yurttaş kimliğinin, yeni bir sosyal hayatın inşa edilmesini gerektirir.Mustafa Kemal Atatürk’ün Cumhuriyet projesinin önemli özelliklerinden biri de budur.
Cumhuriyet, egemenliğin millete ait olduğunu ilan ederken, bu egemenliği bilinçli, özgür, sorumluluk sahibi ve toplumsal yaşama katılan yurttaşların kullanmasını da hedeflemiştir.
Bu hedefin gerçekleştirilmesi için eğitimden ekonomiye, hukuktan kültüre, sanattan şehir yaşamına kadar geniş bir dönüşüme ihtiyaç duyuluyordu.
İşte bu çerçevede Çankaya Sofrası ile Cumhuriyetin ilk yıllarında ortaya çıkan şehir kulüpleri, farklı niteliklere ve işlevlere sahip olmakla birlikte, dönemin sosyal ve kültürel dönüşümünü anlamak açısından birlikte incelenmeye değer iki kurumdur.
Çankaya Sofrası, ülkenin geleceğinin konuşulduğu, farklı uzmanlık alanlarından insanların bir araya geldiği bir istişare ortamıydı.
Şehir kulüpleri ise şehir hayatında insanların buluşmasına, sosyal ilişkiler kurmasına ve dönemin modern yaşam biçimleriyle tanışmasına imkân sağlayan mekânlardı. İl ve ilçelerde kurulan şehir kulüplerinde, kent yöneticileri, yönetim birimlerinde çalışan kamu görevlileri, iş insanları ve kanaat önderleri toplanır; Çankaya sofrasında olduğu gibi kentin, toplumun sorunları ve çözüm yolları tartışılırdı.
Atatürk’ün Sosyal Fabrikaları da benzer bir görevi yerine getirmiyor muydu? Fabrika bünyesi içinde yöneticilerin, çalışanların ve eşlerinin birlikte olduğu sosyal tesis, kütüphane, kreş, spor tesisi, misafirhane vb. (Bir başka yazımda da ‘Sosyal Fabrikaları’ yazacağım)
Cumhuriyetin hedeflediği demokratik yurttaşlık kültürü, insanların birlikte yaşama, konuşma, tartışma, dayanışma ve ortak sorunlarına çözüm üretme alışkanlıklarıyla oluşabilirdi. Bu nedenledir ki, Çankaya sofrası da, Şehir Kulüpleri de, Sosyal fabrikalar da aynı hedefe yöneliktir.
Cumhuriyet döneminde Ankara kulüp kültürü/Anadolu ve Ankara Kulübü
Cumhuriyetin ilk yıllarında Ankara’da sosyal hayatın gelişmesi için oluşturulan kurumlar arasında iki ayrı yapıya dikkat çekmek gerekir: Ankara Kulübü ve Anadolu Kulübü.
Ankara Kulübü, Atatürk Ansiklopedisi’nde yer alan Kadir Çimen’in 2025 tarihli araştırmasına göre, başkentteki sosyal mekân ihtiyacını karşılamak ve Ankara’nın yeni kimliğinin gelişmesine katkı sağlamak amacıyla, 13 Ekim 1925 tarihinde Ankara’nın başkent oluşunun ikinci yıl dönümünde kurulmuştur.
Anadolu Kulübü ise 31 Ekim 1926 tarihinde Ankara’da kurulmuştur.
Atatürk Ansiklopedisi’nde Necdet Aysal tarafından hazırlanan Anadolu Kulübü incelemesinde, kulübün Cumhuriyetin ilk yıllarında yönetici, bürokrat ve aydın kesimin sosyal ihtiyaçlarına cevap vermek üzere kurulan yeni kulüp türlerinden biri olduğu belirtilmektedir.
Anadolu Kulübü’nün ilk kurucuları arasında İsmet İnönü, Mahmut Esat Bozkurt, Recep Peker, Tevfik Rüştü Aras, Refik Saydam, Falih Rıfkı Atay, Hamdullah Suphi Tanrıöver ve dönemin çok sayıda milletvekili ve üst düzey devlet görevlileri bulunuyordu.
İlk başkanlığını İsmet İnönü’nün yaptığı kulübün kuruluş amacı, Türk ve yabancı üyelerin bir araya gelmesini, sosyal ilişkiler geliştirmesini ve başkentte yeni bir sosyal çevre oluşmasını sağlamaktı.
Kulübün 1926 tarihli ilk tüzüğünde bu amaç açık biçimde ifade edilmiştir.
Bu kuruluşlar, Ankara’nın yalnızca siyasi ve bürokratik bir merkez olarak değil, aynı zamanda çağdaş bir başkent olarak gelişmesi düşüncesinin de parçalarıdır.
Anadolu Kulübü örneği, Cumhuriyetin modernleşme anlayışının sosyal hayat ve uluslararası ilişkiler boyutunu göstermesi bakımından önemlidir.
Anadolu’da yaygın bir şekilde il ve ilçelerde kurulan Şehir kulüpleri ise, kent yöneticileri veo kentte yaşan farklı mesleklerden insanların düzenli olarak bir araya gelmesi, birbirlerini tanımaları, mesleki ve sosyal ilişkilerini geliştirmeleri bakımından önemliydi.Cumhuriyetin ilk yıllarında şehir hayatı, yalnızca fiziki yapıların değişmesiyle değil, insanların birbirleriyle kurdukları ilişkilerin değişmesiyle de dönüşüyordu. Şehir Kulüpleri, bu yeni sosyal ilişkilerin kurulduğu mekânlardı. Bu yönüyleŞehir kulüpleri, bir nevi demokratik yurttaşlık kültürü okuludur.
Bir insanın farklı düşüncedeki biriyle aynı masaya oturabilmesi, onu dinleyebilmesi, kendi düşüncesini gerekçeleriyle açıklayabilmesi, anlaşamadığı zaman da birlikte yaşamayı sürdürebilmesi demokratik kültürün temel davranışları arasındadır.
Yurttaş olmak; yaşadığı toplumun sorunlarını bilmek, farklı düşüncelere saygı göstermek, ortak karar süreçlerine katılmak, kamusal kaynakları ve ortak yaşam alanlarını sahiplenmek, hakları kadar sorumluluklarının da bilincinde olmak demektir.
