Türkiye'de son yıllarda Osmanlı geçmişine yönelik yoğun bir övgü ve özlem söylemi geliştiriliyor. Özellikle bazı muhafazakâr ve gerici çevreler Osmanlı İmparatorluğu'nu kusursuz bir medeniyet örneği olarak sunuyor. Üç kıtada hüküm sürmüş, Viyana kapılarına dayanmış, büyük zaferler kazanmış bir imparatorluktan söz ediyorlar.
Geçmişin İhtişamı mı, Geleceğin Aydınlığı mı?
Cezmi Doğaner
Türkiye’de son yıllarda Osmanlı geçmişine yönelik yoğun bir övgü ve özlem söylemi geliştiriliyor. Özellikle bazı muhafazakâr ve gerici çevreler Osmanlı İmparatorluğu’nu kusursuz bir medeniyet örneği olarak sunuyor. Üç kıtada hüküm sürmüş, Viyana kapılarına dayanmış, büyük zaferler kazanmış bir imparatorluktan söz ediyorlar. Ancak bu anlatımlarda imparatorluğun yönetim anlayışı, eğitim sistemi, bilimsel gelişmeler karşısındaki tutumu, ekonomik yapısı ve halkın yaşam koşulları göz ardı ediliyor. Oysa tarihi anlamak, yalnızca zaferleri hatırlamak değildir. Başarısızlıkları, yanlışları ve toplumsal bedelleri de değerlendirmektir. Geçmişi bütün yönleriyle incelemeden geleceği doğru kuramayız.
Osmanlı hanedanı Türk kökenliydi. Devletin kuruluşunda Anadolu’daki Türk topluluklarının önemli katkısı vardı. Ancak zamanla imparatorluğun yönetim yapısı değişti. Özellikle Fatih Sultan Mehmet döneminden itibaren devşirme kökenli yöneticiler merkezî yönetimde önemli görevler üstlendiler. Bülent Ecevit, 13 Ekim 1985 tarihinde Nokta dergisinde yayımlanan yazısında bu konuyu ayrıntılı biçimde ele alır. Ecevit’e göre Osmanlı yönetimi, zaman içerisinde Türk toplumunu yönetimde etkisizleştirmiş, Türk kimliğinin ve ulusal bilincin gelişmesini engelleyen bir anlayış oluşturmuştur. Bu değerlendirmede üzerinde durulması gereken temel konu, devletin halkla kurduğu ilişkidir. Osmanlı düzeninde devletin önceliği çoğu zaman hanedanın ve yönetici sınıfın iktidarının devamıydı. Halkın ekonomik ve toplumsal ihtiyaçları ise yönetim anlayışının merkezinde değildi. Devletin halk için var olması düşüncesi yerine, halkın devlet için var olduğu anlayışı uzun süre etkisini sürdürdü.
Osmanlı tarihinin önemli sorunlarından biri de dil ve kültür alanındaki ayrışmaydı. Bir toplumun dili yalnızca iletişim aracı değildir; tarihinin, kültürünün, düşünce dünyasının ve ortak hafızasının taşıyıcısıdır. Osmanlı döneminde saray ve bürokrasi çevresinde Arapça ve Farsçanın yoğun etkisiyle ağır bir yazı dili gelişti. Bu dil, halkın günlük yaşamında kullandığı Türkçeden uzaklaştı. Türkçe yasaklanmış değildi; ancak devletin yazı dili ile halkın konuştuğu dil arasında önemli bir mesafe oluşmuştu. Bu durum, halkın devlet yönetimini, hukuk metinlerini ve edebî eserleri anlamasını güçleştiriyordu. Halk ise kendi dilini yaşatmayı sürdürdü. 13. yüzyılda Yunus Emre, insan sevgisini, hoşgörüyü ve düşüncelerini sade Türkçeyle anlattı. Daha sonraki yüzyıllarda Karacaoğlan ve 19. yüzyılda Dadaloğlu, Anadolu insanının sevgisini, acısını, özlemini ve toplumsal tepkisini kendi diliyle dile getirdi. Saray çevresinde ağırlaşan edebiyat diline karşı halk ozanları, Türkçenin canlılığını ve anlatım gücünü korudular. Böylece aynı toplum içerisinde farklı kültürel dünyalar oluştu.
Bu ayrışmanın bilgi ve eğitim alanındaki en önemli göstergelerinden biri matbaanın Müslüman Türk toplumunda geç yaygınlaşmasıdır. Johannes Gutenberg’in Avrupa’da hareketli metal harflerle baskı teknolojisini geliştirmesi, 15. yüzyılın ortalarında bilgi dünyasında büyük bir değişimin başlangıcı oldu. Kitapların daha hızlı ve çok sayıda basılabilmesi, bilimsel bilgilerin yayılmasını, eğitim faaliyetlerinin gelişmesini ve düşüncelerin geniş topluluklara ulaşmasını kolaylaştırdı. Osmanlı topraklarında ise farklı bir gelişme yaşandı. İstanbul’da Yahudi matbaası 1493’te, Ermeni matbaası 1567’de, Rum matbaası 1627’de faaliyete geçti. Buna karşılık Müslüman Türklerin kendi dillerinde kitap basması için ilk resmî matbaa girişimi 1727 yılında İbrahim Müteferrika ve Sait Efendi tarafından gerçekleştirildi. Gutenberg’in çalışmalarından yaklaşık 280 yıl sonra gerçekleşen bu gelişme, Müslüman Türk toplumunda matbaacılığın kurumsallaşmasının ne kadar geciktiğini gösteriyor. Burada önemli olan, matbaanın Osmanlı topraklarına hiç girmemiş olması değildir. Farklı toplulukların matbaaları vardı. Asıl mesele, Müslüman Türk toplumunda basılı kitabın yaygınlaşmasının çok daha geç başlamasıdır. İbrahim Müteferrika’nın girişimi önemli bir adımdı. Ancak ilk dönemlerde basılan eserlerin sayısı sınırlı kaldı. Dinî tartışmalar, hattatların meslekî kaygıları, teknik güçlükler ve geleneksel yazma eser kültürü, basılı kitabın yaygınlaşmasını etkileyen unsurlar arasındaydı. Sonuçta mesele yalnızca bir baskı makinesinin geç kurulması değildi; bilginin çoğaltılması, paylaşılması ve toplumun geniş kesimlerine ulaştırılması konusunda yaşanan gecikmeydi.
Eğitim ve bilim alanındaki sorunlar da bu gelişmelerden bağımsız değildi. Devleti ayakta tutan ve yöneten insanlardır. Bu insanların yetiştiği temel kurumlar ise okullardır. Eğitim kurumları gelişmez, bilimsel düşünce desteklenmez ve genç kuşaklara araştırma alışkanlığı kazandırılmazsa toplumsal ilerlemeden söz etmek güçleşir. Osmanlı eğitiminde medreseler uzun süre önemli bir yer tuttu. Ancak zaman içerisinde bazı kurumlar bilimsel gelişmelerin gerisinde kaldı. Geleneksel bilgi anlayışının sorgulanmadan sürdürülmesi, yeni düşüncelerin benimsenmesini zorlaştırdı. Takiyüddin Mehmet Efendi’nin 16. yüzyılda İstanbul’da kurduğu rasathanenin 1580 yılında yıktırılması bu konuda önemli bir örnektir. Kuyruklu yıldız ve veba salgını gibi olayların rasathaneyle ilişkilendirilmesi, bilimsel gözlem yerine hurafelerin etkili olabildiğini gösterir. Hoca Tahsin Efendi’nin bilimsel deneyleri nedeniyle görevinden uzaklaştırılması ve okullara dağıtılan haritaların resim yasağı gerekçesiyle imha edilmesi de eğitim tarihimizde üzerinde durulması gereken olaylardır. 1913 yılında Kastamonu’da Darwin’in evrim kuramını anlattığı için suçlanan bir öğretmenin yaşadıkları da bilimsel düşünce karşısındaki direncin geç dönemlerdeki örneklerinden biridir. Elbette Osmanlı toplumunun tamamı bilime karşı değildi. Bilimsel çalışma yapan aydınlar, yenilikçi yöneticiler ve eğitimciler de vardı. Ancak yenilikçi anlayışla geleneksel düşünce arasındaki mücadele uzun yıllar devam etti. Asıl sorun, bilimin ve eğitimin toplumun bütün kesimlerine ulaşmasını sağlayacak güçlü ve sürekli bir sistemin kurulamamasıydı.
Osmanlı İmparatorluğu’nun gerilemesinde ekonomik yapının bozulması ve dışa bağımlılığın artması da önemli rol oynadı. Kapitülasyonlar, yabancı devletlere tanınan ticari ve hukuki ayrıcalıklar, dış borçlar ve Düyun-u Umumiye yönetimi ekonomik bağımsızlığı ciddi biçimde zayıflattı. Yerli üreticiler ve tüccarlar, yabancı sermayenin ve ayrıcalıklı ticaret düzeninin karşısında güçlüklerle karşılaştı. Vergi ve askerlik uygulamalarında da Müslümanlarla gayrimüslimler arasında farklılıklar bulunuyordu. Gayrimüslimler cizye gibi vergiler öderken askerlik yükümlülükleri dönemlere göre değişiyordu. Ancak genel ekonomik tabloya baktığımızda, imparatorluğun son dönemlerinde üretim gücünün zayıfladığını, mali bağımsızlığın aşındığını ve Anadolu’nun önemli ekonomik ve toplumsal sorunlarla karşı karşıya kaldığını görüyoruz.
Osmanlıcılık söyleminde sıkça anlatılan konulardan biri de imparatorluğun üç kıtaya yayılmış olmasıdır. Ancak Birinci Dünya Savaşı sırasında yaşananlar, imparatorluğun farklı halklarını ortak bir siyasal kimlik etrafında bir arada tutmanın ne kadar zorlaştığını gösterdi. 1916 yılında Şerif Hüseyin’in başlattığı Arap İsyanı sırasında bazı Arap birlikleri ve grupları İngilizlerle işbirliği yaparak Osmanlı yönetimine karşı savaştı. Falih Rıfkı Atay, Zeytindağı adlı eserinde Osmanlı’nın son dönemindeki Ortadoğu politikasını, yönetim anlayışını ve savaşın Anadolu insanına yüklediği ağır bedelleri çarpıcı biçimde anlatır. T. E. Lawrence’ın Bilgeliğin Yedi Sütunu adlı eseri de Arap İsyanı ve İngiliz politikalarını anlamak bakımından önemli bir kaynaktır. Osmanlı’nın geniş coğrafyası, her zaman ortak bir gelecek düşüncesi yaratmaya yetmedi. Milliyetçilik hareketleri, dış müdahaleler, ekonomik sorunlar ve yönetim krizleri imparatorluğun çözülmesini hızlandırdı.
Osmanlı yönetiminin toplumsal yapısını anlamak için Vedat Nedim Tör’ün 1940 yılında dile getirdiği Osmanlı hastalığı kavramı da önemlidir. Tör, bu kavramla yönetici sınıfta gördüğü bazı olumsuz davranışları ele almıştır. Halktan kopukluk, sorumluluk almaktan kaçınma, dedikodu, sanata ilgisizlik, işbirliği yapamama, maymun iştahlılık, aşırı övgü beklentisi ve kadınlara yönelik sağlıksız toplumsal anlayış bu eleştirilerin başlıca başlıkları arasındadır. Burada asıl önemli olan, bu alışkanlıkların günümüzdeki yansımalarını sorgulamaktır. Yönetimde liyakat yerine yakınlığın tercih edilmesi, sorumluluk almaktan kaçınılması, eleştirinin düşmanlık olarak görülmesi ve halkın ihtiyaçlarından uzaklaşılması geçmişten bugüne tartışılması gereken konulardır. Osmanlı hastalığı dediğimiz şey, yalnızca geçmişe duyulan özlem değil, geçmişin bazı yönetim ve toplum alışkanlıklarının sorgulanmadan sürdürülmesidir.
Bülent Ecevit’in 13 Ekim 1985 tarihli Nokta dergisinde yayımlanan Gericilik Osmanlıcılıktan Kaynaklanıyor başlıklı yazısı, bu çalışmanın önemli düşünsel dayanaklarından biridir. Ecevit, Osmanlı düzeninin dini siyasal bir güç ve baskı aracı olarak kullandığını savunur. Ona göre laik Cumhuriyet, dinin devlet yönetiminin bir aracı olmaktan çıkarılması ve yurttaşların kendi inançlarını özgürce yaşayabilmesi açısından önemli bir dönüşüm sağlamıştır. Ecevit ayrıca Osmanlıcılığın milliyetçilik ve demokratik yurttaşlık anlayışıyla ilişkisini sorgular. Osmanlı döneminde Türkçenin, Türk kimliğinin ve halkın yönetimdeki konumunun zayıflatıldığını ileri sürer. Yazısında matbaanın, Kur’an’ın Türkçeye çevrilmesinin, eğitim kurumlarının ve bilimsel gelişmenin önündeki engelleri de tartışır. Ecevit’in temel uyarısı, Osmanlı düzenine duyulan özlemin Cumhuriyet’in laiklik, demokrasi ve ulusal egemenlik ilkeleriyle çatışabilecek bir siyasal anlayışa dönüşmesidir. Bu değerlendirme, geçmişe duyulan özlemin geçmişin bütün kurumlarını bugüne taşımayı haklı çıkaramayacağını hatırlatmaktadır.
Cumhuriyet’in kuruluşu, Türkiye’nin devlet ve toplum anlayışında önemli bir değişim başlattı. 1924 yılında Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile eğitim kurumları birleştirildi. 1928 yılında Türk alfabesi değiştirildi. Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumu kuruldu. 1933 Üniversite Reformu ile yükseköğretimde yeni bir yapılanmaya gidildi. Almanya’daki Nazi yönetiminden kaçan bilim insanlarının Türkiye’ye gelmesi, üniversitelerin gelişmesine önemli katkılar sağladı. Bu reformların amacı, bilimsel düşünceyi geliştirmek, eğitim olanaklarını yaygınlaştırmak ve toplumun çağdaş bilgiyle buluşmasını sağlamaktı. Cumhuriyet döneminde de eğitimde fırsat eşitliği, öğretmen yetiştirme, bilimsel özerklik ve ekonomik kalkınma gibi sorunlar farklı dönemlerde devam etti. Ancak temel değişim, insanın ve yurttaşın devlet karşısındaki konumunun yeniden tanımlanmasıydı. Egemenliğin kaynağı hanedan değil, millet olarak kabul edildi. Eğitim ve hukuk alanında yeni bir yurttaşlık anlayışının temelleri atıldı.
Bugün Osmanlıcı söylemi savunanlar, Türklerin tarih boyunca 16 imparatorluk ve yüzlerce devlet kurduğunu, üç kıtada büyük bir medeniyet oluşturduğunu anlatıyorlar. Türklerin tarihsel birikimi ve devlet kurma deneyimi elbette önemlidir. Ancak geçmişteki başarıları bugünün sorunlarını örtmek için kullanamayız. Bugün neden bilimsel araştırmalarda yeterince güçlü değiliz? Neden eğitimde fırsat eşitliğini sağlayamıyoruz? Neden gençlerimiz geleceklerini başka ülkelerde arıyor? Neden teknoloji üretmek yerine çoğu zaman teknoloji satın alıyoruz? Neden ekonomik gelişmeyi toplumun bütün kesimlerine eşit biçimde yansıtamıyoruz? Viyana kapılarına dayanmış olmakla övünürken bugün Viyana’da çalışan Türk işçilerinin, Avrupa’daki emekçilerimizin ve onların yaşam koşullarının da konuşulması gerekir. Geçmişteki fetihleri anlatırken bugünün insanının eğitim, üretim, özgürlük ve refah sorunlarını geri plana itemeyiz.
Sosyal demokrat düşünce açısından tarih, yalnızca padişahların, sarayların ve savaşların tarihi değildir. Tarih aynı zamanda emek veren insanların, köylülerin, işçilerin, kadınların, öğretmenlerin, bilim insanlarının ve toplumun bütün kesimlerinin ortak deneyimidir. Bir ülkenin gelişmesi için eğitimde fırsat eşitliği, nitelikli sağlık hizmetleri, sosyal güvenlik, adil gelir dağılımı ve güçlü bir hukuk düzeni gerekir. Devletin görevi halkı yönetmekten ibaret değildir. İnsanların insanca yaşayabilecekleri ekonomik ve toplumsal koşulları oluşturmak da devletin sorumluluğudur. Bu nedenle geçmişin yönetici sınıf anlayışı yerine eşit yurttaşlık, toplumsal dayanışma ve demokratik katılım esas alınmalıdır.
Osmanlı tarihini öğrenelim, kültürel mirasını koruyalım, mimarisini, sanatını, musikisini ve edebiyatını inceleyelim. Ancak geçmişi kutsallaştırmayalım; yanlışları savunmak adına tarihsel gerçekleri değiştirmeyelim. Bir imparatorluğun uzun yıllar yaşamış olması, bütün kurumlarının başarılı olduğu anlamına gelmez. Üç kıtada toprak sahibi olmak, o topraklarda yaşayan insanların eşit, özgür ve mutlu yaşadığı anlamına da gelmez.
Bugün ihtiyacımız olan geçmişin saraylarına ve saltanat anlayışına özlem duymak değildir. İhtiyacımız; bilim üreten üniversiteler, özgür düşünen gençler, nitelikli okullar, güçlü bir ekonomi, bağımsız bir hukuk düzeni ve emeğin karşılığını aldığı adil bir toplumdur.
Bir toplumun gerçek büyüklüğü, geçmişte fethettiği topraklarla değil, geleceğe kazandırdığı insanlarla ölçülür.
Geçmişimize saygı duyalım ama geleceğimizi geçmişin gölgesinde bırakmayalım. Çünkü medeniyet, yalnızca büyük devletler kurmak değil, insanı geliştirmek, özgürleştirmek ve ona daha iyi bir yaşam sunabilmektir.
