Türkiye’nin siyasi perspektifini sağlıklı biçimde analiz edebilmek için Cumhuriyet’in kuruluşundan bugüne uzanan süreci tarihsel bütünlük içinde değerlendirmek gerekir. Bugünü anlamadan yarını kuramayız; ancak geçmişin yükünü doğru okumadan da bugünü doğru yorumlayamayız.
Cumhuriyet’in kuruluş yılları, devletin yeniden inşa edildiği, ulus-devlet kimliğinin oluşturulduğu ve modernleşme hamlelerinin başlatıldığı bir dönemdi. Ancak kültürel dönüşümün toplumsal uzlaşmayla derinleşememesi, sonraki yıllarda siyasal kırılmaların zeminini hazırladı. Çok partili hayata geçişle birlikte Türkiye demokrasi tecrübesi kazandı; fakat aynı zamanda vesayetçi refleksler, dışa bağımlı ekonomik tercihler ve merkeziyetçi devlet anlayışı kurumsallaştı.
Bugün gelinen noktada, yaklaşık çeyrek asra yaklaşan mevcut iktidar dönemiyle birlikte Türkiye, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne geçmiş; yasama, yürütme ve yargı arasındaki denge tartışmaları yeniden alevlenmiştir. Siyasal sistem değişmiş; ancak kronikleşmiş sorunlar varlığını korumaya devam etmiştir.
Cumhuriyet’ten Günümüze Süreklilik ve Kırılmalar
Cumhuriyet tarihi incelendiğinde, uzun süreli iktidar dönemlerinin Türkiye siyasetinde belirleyici olduğu görülür. Atatürk dönemi, İnönü dönemi, Demokrat Parti dönemi, 1980 sonrası ANAP dönemi ve 2002 sonrası AK Parti dönemi… Her biri kendi paradigmasını üretmiş, devlet-toplum ilişkisini yeniden tanımlamaya çalışmıştır.
Ancak dikkat çekici olan şudur: İktidarlar değişmiş, sistemler revize edilmiş, anayasal düzenlemeler yapılmış; fakat temel meseleler çözülmemiştir. Kürt meselesi, inanç özgürlükleri, laiklik tartışmaları, merkez-çevre gerilimi, ekonomik bağımlılık, gelir adaletsizliği, bürokratik vesayet, yargı bağımsızlığı ve demokratik standartlar gibi başlıklar farklı biçimlerde ama süreklilik içinde varlığını sürdürmüştür.
Bugün de tablo farklı değildir. Ekonomik kırılganlık, yüksek enflasyon, genç işsizliği, beyin göçü, toplumsal kutuplaşma ve kurumsal aşınma, Türkiye’nin enerjisini tüketen başlıca sorun alanlarıdır.
Siyaset Neden Kronik Sorunları Çözemiyor?
Türkiye’de siyaset dinamik görünmesine rağmen, yapısal sorunların çözülememesinin bazı temel nedenleri vardır:
- Güvenlik Merkezli Devlet Refleksi
Osmanlı’nın yıkılış süreci ve Cumhuriyet’in kuruluş travması, devleti korumayı önceleyen bir refleks üretti. “Beka” kaygısı çoğu zaman toplumsal taleplerin önüne geçti. Bu psikoloji, kuruluş döneminde anlaşılabilir olsa da günümüzde demokratikleşmenin önünde bariyere dönüşmektedir.
- Zihinsel Dönüşüm Eksikliği
Parti programlarında reform vaatleri yer alsa da, uygulamada zihinsel bir dönüşüm gerçekleşmemektedir. Demokrasi, çoğulculuk ve hukukun üstünlüğü söylem düzeyinde kalmakta; kriz anlarında otoriter eğilimler ağır basmaktadır.
- Kurumsal Vesayet ve Bürokratik Direnç
Türkiye’de bürokrasi ve kurumsal yapılar, zaman zaman siyasetin önünde veya üzerinde konumlanmıştır. Format değiştirerek varlığını sürdüren vesayetçi anlayış, siyasal iradenin reform kapasitesini sınırlamaktadır. Ancak burada siyaset kurumunun da sorumluluğu vardır; çünkü bu yapılarla yüzleşme cesareti her zaman gösterilmemiştir.
- Proje ve Strateji Eksikliği
Kronik sorunların çözümü için kapsamlı projelendirme, risk analizi ve yol haritası gereklidir. Türkiye’de ise çoğu mesele kısa vadeli siyasi hesaplarla ele alınmakta; kalıcı stratejik planlama eksik kalmaktadır.
- Derinleşen Toplumsal Kutuplaşma
Siyasetin dili sertleştikçe toplumsal fay hatları derinleşmektedir. Kutuplaşmış toplumlarda reform yapmak zorlaşır. Çünkü her adım, “taraf değiştirme” ya da “ihanet” olarak yaftalanabilmektedir. Bu atmosferde dönüştürücü liderlik zayıflamaktadır.
Günümüz Türkiye’sinde Öncelikli Gündem
Türkiye’nin bugün ihtiyaç duyduğu şey, günü kurtaran politikalar değil; kurucu bir demokratik vizyondur. Yeni anayasa tartışmaları, sistem reformu çağrıları ve ekonomik yeniden yapılanma söylemleri ancak şu temel başlıklarla anlam kazanabilir:
- Hukukun üstünlüğünü ve yargı bağımsızlığını güçlendirmek.
- Kuvvetler ayrılığını dengeleyici biçimde yeniden tesis etmek.
- Kamu kaynaklarının şeffaf ve hesap verebilir biçimde yönetimini sağlamak.
- İfade özgürlüğü ve basın özgürlüğünü güvence altına almak.
- Yerel yönetimlerin yetkilerini artırarak merkeziyetçiliği azaltmak.
- Gençlerin ve kadınların siyasal ve ekonomik hayata katılımını güçlendirmek.
- Ekonomik modeli üretim, teknoloji ve katma değer odaklı yapıya dönüştürmek.
- Dış politikada dengeci, barışçı ve çok yönlü bir strateji izlemek.
Asıl Çıkış Yolu: Demokratik Dönüşüm
Türkiye’nin çıkış yolu, otoriterleşme ile kurucu irade arasında tercih yapmak değildir. Gerçek kurucu irade, demokrasiyi askıya almak değil; demokrasiyi derinleştirmektir.
Devletin demokratik dönüşümü;
- Anarşi demek değildir.
- Beka sorunu demek değildir.
- Devletin zayıflaması demek değildir.
Tam tersine; güçlü kurumlar, güçlü hukuk ve güçlü toplum demektir.
Yıllardır farklı ideolojik korkular üzerinden demokratikleşme ertelenmiştir: “Din elden gidiyor”, “ülke bölünüyor”, “rejim tehlikede”, “şeriat geliyor”, “darbe geliyor”… Oysa gerçek tehdit; kurumsal zayıflama, hukuksuzluk ve toplumsal güvensizliktir.
Kurucu akıl ve kurucu irade; korkularla değil, özgüvenle hareket etmeyi gerektirir. Bu da ancak demokratik dönüşümü tamamlamakla mümkündür.
Sonuç: Seçimi Kazanmak Değil, Geleceği Kazanmak
Bugün Türkiye’nin ihtiyacı, bir sonraki seçimi kazanmayı hedefleyen dar siyasi hesaplar değil; kronikleşmiş sorunları çözmeye odaklanan tarihsel bir sorumluluk bilincidir.
Siyasi partiler;
- Ortak demokratik zeminde buluşabilmeli,
- Devletin kurumsal yapısını güçlendirmeyi ortak hedef kabul etmeli,
- Strateji ve taktiklerini ortak akılla oluşturabilmelidir.
Çünkü mesele iktidar olmak değil, ülkenin geleceğini sağlam temeller üzerine inşa etmektir.
Çıkış yolu; kurucu irade ile demokratik dönüşümü birleştirmekten geçmektedir.
Türkiye’nin aydınlık yarınları, korkuların değil; özgürlüklerin ve hukukun egemen olduğu bir düzenle mümkündür.
Burhanettin Yılmaz
